Ο αναπληρωτής καθηγητής του ΑΠΘ και νέος επικεφαλής ομάδας της ευρωπαϊκής ESHRE εξηγεί τι έχει πραγματικά αλλάξει στην εξωσωματική γονιμοποίηση την τελευταία δεκαετία και τι φέρνει το μέλλον
Της Αθανασίας Μπίδιου
Ποιες εξελίξεις θα καθορίσουν το μέλλον της εξωσωματικής γονιμοποίησης; Μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να βελτιώσει τις πιθανότητες απόκτησης παιδιού και πόσο κοντά βρίσκεται η επιστήμη στη δημιουργία ωαρίων και σπερματοζωαρίων στο εργαστήριο; Την ώρα που η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή εξελίσσεται, τα ερωτήματα γύρω από τις πραγματικές δυνατότητες των νέων θεραπειών, τα όρια της επιστήμης και τον ρόλο της ηλικίας παραμένουν ιδιαίτερα επίκαιρα.
Για όλα αυτά μιλά σε συνέντευξή του ο Χρήστος Βενέτης, Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής – Γυναικολογίας και Ανθρώπινης Αναπαραγωγής στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με αφορμή την εκλογή του ως επικεφαλής της Συντονιστικής Επιτροπής της Ομάδας Ειδικού Ενδιαφέροντος για την Αναπαραγωγική Ενδοκρινολογία της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας (ESHRE), μιας ομάδας με περισσότερα από 1.000 μέλη παγκοσμίως.
Με επιστημονική διαδρομή που ξεκίνησε από τη Θεσσαλονίκη και συνεχίστηκε για περίπου μία δεκαετία στην Αυστραλία, ο Έλληνας επιστήμονας αναλαμβάνει έναν σημαντικό ρόλο στον ευρωπαϊκό χώρο της αναπαραγωγικής ιατρικής, συμβάλλοντας στην εκπαίδευση των γιατρών και στη διαμόρφωση επιστημονικά τεκμηριωμένων κατευθυντήριων οδηγιών.
Στη συνέντευξη εξηγεί τι έχει πραγματικά αλλάξει στην εξωσωματική γονιμοποίηση την τελευταία δεκαετία, ποιες προοπτικές ανοίγει η τεχνητή νοημοσύνη και στις έρευνες για τη δημιουργία ωαρίων και σπερματοζωαρίων στο εργαστήριο από άλλα κύτταρα του σώματος. Παράλληλα, αναφέρεται στις συχνότερες παρανοήσεις που συναντά στα ζευγάρια που προσπαθούν να αποκτήσουν παιδί, επισημαίνοντας ότι η εξωσωματική δεν μπορεί να αντισταθμίσει πλήρως την επίδραση της ηλικίας στη γονιμότητα.
Ο Χρήστος Βενέτης μιλά ακόμη για τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό χάρτη της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, αναδεικνύοντας τόσο το υψηλό επιστημονικό επίπεδο της χώρας όσο και τις δυσκολίες που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν πολλά ζευγάρια στην πρόσβαση στις θεραπείες.
-Κύριε Βενέτη, εκλεγήκατε επικεφαλής της Συντονιστικής Επιτροπής της μεγαλύτερης κλινικής ομάδας της ESHRE, με περισσότερα από 1.000 μέλη παγκοσμίως. Τι σημαίνει για εσάς προσωπικά και επιστημονικά αυτή η διάκριση;
«Η Ομάδα Ειδικού Ενδιαφέροντος για την Αναπαραγωγική Ενδοκρινολογία της ESHRE είναι μια ομάδα εργασίας η οποία οργανώνει εκπαιδευτικά σεμινάρια για γιατρούς σε όλη την Ευρώπη, συμμετέχει στην επιστημονική αξιολόγηση των μελετών που παρουσιάζονται στο ετήσιο συνέδριο της Εταιρείας και συμβάλλει στη σύνταξη κατευθυντήριων οδηγιών που εφαρμόζονται από τους ιατρούς Ανπαραγωγής όλης της Ευρώπης. Ο ρόλος του συντονιστή είναι να φροντίζει ώστε όλα αυτά να γίνονται με επιστημονική εγκυρότητα και με γνώμονα αυτό που πραγματικά ωφελεί τους ασθενείς.
Σε προσωπικό επίπεδο, η εκλογή αυτή έχει ιδιαίτερη αξία για μένα. Την αναπαραγωγική ιατρική τη διδάχθηκα εδώ, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, και τη συνέχισα για περίπου μια δεκαετία στην Αυστραλία. Με χαροποιεί που αναλαμβάνω αυτόν τον ρόλο σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα από την επιστροφή μου στην Ευρώπη και δη στη Θεσσαλονίκη. Αντανακλά την εμπιστοσύνη της επιστημονικής κοινότητας και των Ευρωπαίων συναδέλφων προς το πρόσωπο μου, κι αυτό με γεμίζει με αίσθημα ευγνωμοσύνης αλλά και ευθύνης».
-Πόσο σημαντικό είναι το γεγονός ότι ένας Έλληνας επιστήμονας αναλαμβάνει έναν τόσο επιδραστικό ρόλο στον διεθνή χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής;
«Η ελληνική αναπαραγωγική ιατρική έχει μακρά και ουσιαστική παρουσία στην ESHRE. Ο καθηγητής Βασίλειος Ταρλατζής έχει διατελέσει Πρόεδρος της Εταιρείας, ο καθηγητής Ευστράτιος Κολιμπιανάκης έχει συντονίσει την ίδια αυτή ομάδα, και αρκετοί ακόμη Έλληνες συνάδελφοι έχουν υπηρετήσει σε θέσεις ευθύνης. Αν κάτι έχει σημασία, είναι η συνέχεια: δείχνει ότι στην Ελλάδα, και ειδικά στη Θεσσαλονίκη, υπάρχει επιστημονική παράδοση με διεθνή απήχηση.
Νομίζω ότι η πραγματική αξία για τη χώρα δεν βρίσκεται σε ένα πρόσωπο. Βρίσκεται στο να συμμετέχουν περισσότεροι Έλληνες ιατροί και ερευνητές, ιδιαίτερα νεότεροι, στις ευρωπαϊκές ερευνητικές συνεργασίες, στα εκπαιδευτικά προγράμματα και στις ομάδες που συντάσσουν οδηγίες, και στο να φέρνουμε πιο συχνά στην Ελλάδα εκπαιδευτικές δράσεις της ESHRE».
-Η συγκεκριμένη ομάδα συμβάλλει στην εκπαίδευση των γιατρών και στη διαμόρφωση διεθνών κατευθυντήριων οδηγιών. Πώς μεταφράζεται αυτό στην καθημερινή κλινική πράξη και, τελικά, στη φροντίδα των ζευγαριών που προσπαθούν να αποκτήσουν παιδί;
«Η απόσταση από μια κατευθυντήρια οδηγία μέχρι το ιατρείο είναι μικρότερη απ’ ότι φαίνεται. Οι οδηγίες της ESHRE συντάσσονται από διεθνείς ομάδες ειδικών, που εξετάζουν συστηματικά όλη τη διαθέσιμη έρευνα και αξιολογούν πόσο ισχυρά είναι τα δεδομένα πίσω από κάθε σύσταση. Το αποτέλεσμα είναι ένα κοινό σημείο αναφοράς: ποιες εξετάσεις έχουν νόημα, ποιες θεραπείες έχουν αποδεδειγμένο όφελος και ποιες όχι.
Για ένα ζευγάρι αυτό σημαίνει τρία πράγματα. Πρώτον, ασφάλεια: η ευρεία εφαρμογή πρωτοκόλλων που προλαμβάνουν το σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών έχει κάνει αυτή την επιπλοκή πολύ σπανιότερη απ’ ό,τι στο παρελθόν. Δεύτερον, προστασία από παρεμβάσεις που κοστίζουν χωρίς να έχουν αποδείξει ότι βοηθούν. Τρίτον, ισότητα: ένα ζευγάρι στη Θεσσαλονίκη δικαιούται την ίδια ποιότητα φροντίδας με ένα ζευγάρι στις Βρυξέλλες ή στη Στοκχόλμη.
Η εκπαίδευση είναι το δεύτερο μισό αυτής της εξίσωσης. Μια οδηγία έχει αξία μόνο όταν ο γιατρός την κατανοεί και μπορεί να την προσαρμόσει στον συγκεκριμένο άνθρωπο που έχει απέναντί του. Γι’ αυτό τα σεμινάρια της ESHRE δεν μένουν στο «τι ισχύει σήμερα», αλλά διδάσκουν και πώς να κρίνουμε τα νέα δεδομένα που έρχονται».
-Πόσο έχει αλλάξει η εξωσωματική γονιμοποίηση τα τελευταία χρόνια; Τι μπορεί να προσφέρει σήμερα η επιστήμη που πριν από μία δεκαετία φάνταζε δύσκολο ή αδύνατο;
«Θα ξεκινήσω με κάτι που ίσως ακούγεται λιγότερο εντυπωσιακό απ’ όσο περιμένει κανείς: οι πιθανότητες επιτυχίας σε κάθε μεμονωμένη εμβρυομεταφορά δεν έχουν εκτοξευθεί την τελευταία δεκαετία. Η πρόοδος είναι κυρίως σταδιακή και αφορά πρώτα απ’ όλα την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της θεραπείας στο σύνολό της.
Θα ξεχώριζα τρεις αλλαγές. Η πρώτη είναι η κρυοσυντήρηση. Με την υαλοποίηση, τη σύγχρονη τεχνική κατάψυξης, τα έμβρυα και τα ωάρια διατηρούνται πλέον με πολύ υψηλά ποσοστά επιβίωσης. Αυτό μας επιτρέπει να μεταφέρουμε ένα έμβρυο κάθε φορά και να αξιοποιούμε πλήρως όσα έμβρυα δημιουργούνται από μία ωοληψία. Έκανε επίσης την κρυοσυντήρηση ωαρίων αξιόπιστη επιλογή, τόσο για ιατρικούς λόγους, για παράδειγμα πριν από θεραπεία για καρκίνο, όσο και για γυναίκες που αναβάλλουν τη μητρότητα.
Η δεύτερη είναι η ασφάλεια. Οι πολύδυμες κυήσεις, ο μεγαλύτερος κίνδυνος της εξωσωματικής για μητέρα και παιδί, μειώνονται σταθερά: σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά δεδομένα της ESHRE για το 2021, περίπου έξι στις δέκα εμβρυομεταφορές αφορούσαν ένα μόνο έμβρυο. Και το σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών έχει γίνει εξαιρετικά σπάνιο.
Η τρίτη είναι η γενετική: ο προεμφυτευτικός γενετικός έλεγχος έχει γίνει πιο ακριβής και διαθέσιμος για πολύ περισσότερα νοσήματα, επιτρέποντας σε ζευγάρια που φέρουν σοβαρά κληρονομικά νοσήματα να αποκτήσουν παιδί που δεν θα νοσήσει.
Τέλος, κάτι λιγότερο ορατό αλλά εξίσου σημαντικό: η θεραπεία έχει γίνει πολύ λιγότερο επιβαρυντική για τη γυναίκα. Τα σύγχρονα πρωτόκολλα διέγερσης είναι συντομότερα, με λιγότερες ενέσεις, που γίνονται εύκολα στο σπίτι με συσκευές τύπου στυλό, και με λιγότερες επισκέψεις για παρακολούθηση. Η μεταφορά κατεψυγμένων εμβρύων μπορεί συχνά να γίνει στον φυσικό κύκλο της γυναίκας, με λιγότερα φάρμακα. Αυτό δεν είναι απλώς θέμα άνεσης: η σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση είναι από τους συχνότερους λόγους για τους οποίους ζευγάρια διακόπτουν τη θεραπεία πριν εξαντλήσουν τις πιθανότητές τους. Μια απλούστερη θεραπεία βοηθά τα ζευγάρια να συνεχίσουν και, τελικά, αυξάνει τις πιθανότητές τους να αποκτήσουν παιδί».
-Ποιες θεωρείτε τις σημαντικότερες εξελίξεις που αναμένεται να επηρεάσουν το μέλλον της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής;
«Θα ξεχώριζα τρία πεδία, με την επιφύλαξη ότι στην ιατρική οι προβλέψεις συχνά διαψεύδονται.
Το πρώτο είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Ήδη υπάρχουν αλγόριθμοι που αξιολογούν τα έμβρυα από βίντεο της ανάπτυξής τους στο εργαστήριο, και άλλοι που βοηθούν στις αποφάσεις κατά τη διέγερση των ωοθηκών. Οι δυνατότητες είναι πραγματικές, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή. Για να αλλάξει η τεχνητή νοημοσύνη την κλινική πράξη, πρέπει να αποδείξει σε καλά σχεδιασμένες κλινικές μελέτες ότι οδηγεί σε περισσότερες γεννήσεις ή σε ασφαλέστερη και απλούστερη θεραπεία, και όχι απλώς ότι «προβλέπει» καλά.
Το δεύτερο είναι η καλύτερη κατανόηση του ενδομητρίου και της εμφύτευσης του εμβρύου, που παραμένει σε μεγάλο βαθμό το «μαύρο κουτί» της αναπαραγωγής.
Το τρίτο, πιο μακρινό, είναι η δημιουργία ωαρίων και σπερματοζωαρίων στο εργαστήριο από άλλα κύτταρα του σώματος. Τα πειραματικά αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά, αλλά απέχουμε αρκετά από μια ασφαλή κλινική εφαρμογή, και τα ηθικά ερωτήματα είναι σοβαρά.
Θα πρόσθετα όμως ότι το μέλλον του πεδίου δεν θα κριθεί μόνο από την τεχνολογία. Θα κριθεί από το αν η θεραπεία θα γίνει πιο προσβάσιμη, πιο τεκμηριωμένη και πιο απλή για τους ασθενείς, και από το αν θα παρακολουθούμε συστηματικά, σε βάθος δεκαετιών, την υγεία των παιδιών που γεννιούνται με αυτές τις μεθόδους».
-Ποιος είναι ο ρόλος της αναπαραγωγικής ενδοκρινολογίας στην αντιμετώπιση της υπογονιμότητας και γιατί είναι τόσο σημαντική η εξατομικευμένη προσέγγιση κάθε γυναίκας ή ζευγαριού;
«Η αναπαραγωγική ενδοκρινολογία είναι, με απλά λόγια, η ιατρική των ορμονών που ρυθμίζουν την ωορρηξία, την εμφύτευση και την πρώιμη κύηση. Συχνά η αιτία της υπογονιμότητας είναι ορμονική. Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, για παράδειγμα, είναι η συχνότερη αιτία έλλειψης ωορρηξίας και πολλές φορές αντιμετωπίζεται με απλούστερες θεραπείες, χωρίς εξωσωματική. Και όταν χρειάζεται εξωσωματική, σχεδόν κάθε απόφαση είναι ενδοκρινολογική: ποιο φάρμακο και σε ποια δόση για τη διέγερση των ωοθηκών, πότε θα ολοκληρωθεί η ωρίμανση των ωαρίων, πώς θα προετοιμαστεί το ενδομήτριο για τη μεταφορά ενός κατεψυγμένου εμβρύου.
Η εξατομίκευση έχει σημασία γιατί οι γυναίκες διαφέρουν πολύ μεταξύ τους: στην ηλικία, στο ωοθηκικό απόθεμα, στο ιατρικό ιστορικό, αλλά και στις προτεραιότητές τους. Με εξετάσεις όπως η αντιμυλλέρειος ορμόνη (AMH) και η μέτρηση των ωοθυλακίων με άντρο στο υπερηχογράφημα μπορούμε να εκτιμήσουμε αρκετά καλά πώς θα ανταποκριθούν οι ωοθήκες και να σχεδιάσουμε τη θεραπεία ώστε να είναι αποτελεσματική και ασφαλής.
Χρειάζεται όμως μια διευκρίνιση: εξατομίκευση δεν σημαίνει περισσότερες εξετάσεις ή περισσότερα φάρμακα. Οι μελέτες έχουν δείξει, για παράδειγμα, ότι η προσαρμογή της δόσης με βάση αυτές τις εξετάσεις μειώνει τον κίνδυνο υπερδιέγερσης, αλλά δεν αυξάνει από μόνη της τις πιθανότητες να γεννηθεί ένα παιδί. Η σωστή εξατομίκευση στηρίζεται σε δεδομένα και συχνά σημαίνει να κάνουμε λιγότερα, όχι περισσότερα. Και περιλαμβάνει πάντα τον ίδιο τον άνθρωπο: τι επιθυμεί, τι μπορεί να αντέξει σωματικά, ψυχολογικά και οικονομικά, και πόσο χρόνο έχει μπροστά του».
-Ποια είναι τα συχνότερα λάθη ή οι παρανοήσεις που συναντάτε σε ανθρώπους οι οποίοι προσπαθούν να αποκτήσουν παιδί;
«Η σημαντικότερη παρανόηση, και ίσως η πιο δύσκολη να ειπωθεί, αφορά την ηλικία. Πολλοί πιστεύουν ότι η εξωσωματική γονιμοποίηση μπορεί να «αντισταθμίσει» τον χρόνο. Δεν μπορεί. Η ηλικία της γυναίκας παραμένει ο ισχυρότερος παράγοντας για τις πιθανότητες σύλληψης, φυσικής ή με εξωσωματική, γιατί καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την ποιότητα των ωαρίων. Αυτό δεν σημαίνει ότι μετά τα 40 δεν υπάρχουν πιθανότητες. Σημαίνει ότι ο χρόνος είναι κρίσιμος.
Από εκεί προκύπτει το δεύτερο λάθος: η καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας. Γενικά, ένα ζευγάρι καλό είναι να ζητήσει εκτίμηση μετά από έναν χρόνο προσπάθειας αν η γυναίκα είναι κάτω των 35 ετών, μετά από έξι μήνες αν είναι 35 ή μεγαλύτερη, και αμέσως αν είναι πάνω από 40 ή αν υπάρχει κάτι γνωστό, όπως ακανόνιστος κύκλος, ενδομητρίωση ή προηγούμενη επέμβαση στις ωοθήκες.
Τρίτον, ότι η υπογονιμότητα είναι «γυναικεία υπόθεση». Σε σχεδόν τα μισά ζευγάρια συμβάλλει και ανδρικός παράγοντας, γι’ αυτό ο έλεγχος του άνδρα, ξεκινώντας από ένα απλό σπερμοδιάγραμμα, πρέπει να γίνεται από την αρχή.
Τέταρτον, ότι μία εξέταση, όπως η AMH, λέει σε μια γυναίκα πόσο γόνιμη είναι. Η AMH δείχνει κυρίως πώς θα ανταποκριθούν οι ωοθήκες στη φαρμακευτική διέγερση· δεν προβλέπει αξιόπιστα την πιθανότητα φυσικής σύλληψης. Ένα χαμηλό αποτέλεσμα δεν είναι καταδίκη, ούτε ένα υψηλό εγγύηση.
Πέμπτον, ότι «όσο περισσότερα, τόσο καλύτερα». Πολλά ζευγάρια, από απολύτως κατανοητή αγωνία, ζητούν ή δέχονται πρόσθετες εξετάσεις, συμπληρώματα και παρεμβάσεις χωρίς αποδεδειγμένο όφελος. Η ESHRE έχει δημοσιεύσει συστάσεις σύμφωνα με τις οποίες, για τις περισσότερες από αυτές τις «προσθήκες», τα δεδομένα δεν επαρκούν για να προτείνονται στην καθημερινή πράξη.
Και τέλος, μια παρανόηση που πληγώνει: «αν χαλαρώσεις, θα μείνεις έγκυος». Δεν υπάρχουν πειστικά δεδομένα ότι το άγχος από μόνο του προκαλεί υπογονιμότητα· συνήθως είναι συνέπειά της. Κανείς δεν πρέπει να αισθάνεται ότι φταίει.
–Πού βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα στον τομέα της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες;
Η Ελλάδα έχει πραγματικά πλεονεκτήματα. Διαθέτει έμπειρους κλινικούς ιατρούς και εμβρυολόγους, μονάδες με μεγάλη εμπειρία και ερευνητικές ομάδες που δημοσιεύουν σε διεθνές επίπεδο. Έχει επίσης ένα από τα πιο ολοκληρωμένα νομοθετικά πλαίσια στην Ευρώπη, με Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής που εποπτεύει τις μονάδες και με πρόβλεψη για θεραπείες όπως η δωρεά ωαρίων ή η παρένθετη μητρότητα με δικαστική άδεια. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλά ζευγάρια από το εξωτερικό επιλέγουν τη χώρα μας για θεραπεία.
Υπάρχουν όμως και πεδία όπου έχουμε δρόμο να διανύσουμε. Το πρώτο είναι η πρόσβαση στη θεραπεία. Σε σύγκριση με αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η δημόσια χρηματοδότηση είναι περιορισμένη και οι δημόσιες μονάδες λίγες, οπότε η δυνατότητα ενός ζευγαριού να κάνει θεραπεία εξαρτάται συχνά από τα οικονομικά του.
Το δεύτερο είναι η διαφάνεια. Η πλήρης, συστηματική και δημόσια διαθέσιμη καταγραφή των αποτελεσμάτων, όπως γίνεται σε άλλες χώρες, βοηθά τους ασθενείς να αποφασίζουν ενημερωμένα και τις μονάδες να βελτιώνονται.
Το τρίτο είναι η ενημέρωση του κοινού. Η πρόληψη και η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας μετρούν όσο και οποιαδήποτε τεχνολογία, ιδιαίτερα σε μια χώρα με υπογεννητικότητα.
Συνολικά, επιστημονικά η Ελλάδα στέκεται ισότιμα δίπλα στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Το στοίχημα είναι η καλή φροντίδα να είναι προσβάσιμη σε όλους, και όχι μόνο σε όσους μπορούν να την πληρώσουν».
*Ο Χρήστος Βενέτης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας και Ανθρώπινης Αναπαραγωγής στην Ιατρική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εκπαιδεύτηκε στην Αναπαραγωγική Ιατρική στην Ελλάδα και στην Αυστραλία, όπου εργάστηκε για περίπου μία δεκαετία. Το επιστημονικό του έργο περιλαμβάνει περισσότερες από 140 δημοσιεύσεις σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά, με ιδιαίτερη έμφαση στην εξωσωματική γονιμοποίηση.
INFO
Αδριανουπόλεως 8 & Επανωμής 26
55133, Καλαμαριά
2310 41 41 00
info@drvenetis.com
www.drvenetis.com
Η συνέντευξή δημοσιεύθηκε στο vwoman




















